Elizabeth Costello. Siedem wykładów i pięć bajek z morałem

Krzysztofa Warlikowskiego nikomu nie trzeba przedstawiać, jest ikoną teatru zarówno polskiego, jak i światowego, ale Elizabeth Costello, tytułową bohaterkę jego ostatniego warszawskiego spektaklu – już tak. To postać wymykająca się wszelkim definicjom. Co możemy o niej powiedzieć na pewno? Urodziła się w Melbourne, miała dwóch mężów i dwoje dzieci, po jednym z każdego małżeństwa. Jest pisarką, poetką, eseistką, autorką powieści „Dom przy Eccles Street”, która przyniosła jej sławę, rozpoznawalność i zaproszenia do udziału w kulturalnych wydarzeniach z całego świata. Biorąc udział w konferencjach, sympozjach, festiwalach czy odbierając przyznawane jej licznie nagrody, korzysta z okazji, żeby wypowiedzieć się na ważne dla niej tematy: prawa kobiet, zwierząt, wegetarianizm, zło i jego źródła, religia a wiara, rola literatury i miejsce pisarza w społeczeństwie, wreszcie lęk przed śmiercią i starość wraz z wypełniającą ją pustką egzystencji.

I wszystko byłoby wspaniale, tyle że Elizabeth Costello nie istnieje. Jest postacią literacką wymyśloną przez południowoafrykańskiego noblistę, Johna Maxwella Coetzeego. Po raz pierwszy użył on jej tożsamości już w 1997 roku na Uniwersytecie Princetońskim, zaproszony tam w ramach słynnych Wykładów Tannerowskich. Koncept, za którym pisarz bez wątpienia sprytnie się ukrywa, wydaje się mu potrzebny, żeby wypowiedzieć pewne rzeczy, nie mówiąc nic od siebie. W dwa lata owe wykłady stają się częścią książki „Żywoty zwierząt”, w której Costello pojawia się już oficjalnie jako literacka postać. Jej ekspansja jednak nie ustaje, w 2003 roku zostaje bohaterką tytułową kolejnej książki Coetzeego, dwa lata później zaś wkracza w życie i świat Paula Raymenta, bohatera „Powolnego człowieka”, żeby pomóc mu wydobyć się z kryzysu, bo jak twierdzi, przez jego problemy nie może uporać się z książką, której Rayment jest głównym bohaterem. W finale tej powieści Rayment się od Costello jasno odcina, co z dzisiejszej perspektywy można uznać za jakiś rodzaj zamknięcia tej relacji. Jednak Elizabeth Costello wciąż powraca w twórczości południowoafrykańskiego noblisty, na przykład w opowiadaniach „Gdy kobieta się starzeje”, „Próżność” czy „Szklana ubojnia”, użytych w spektaklu Nowego Teatru.

Co ciekawe – podobnie jak u Coetzeego, także w teatrze Warlikowskiego Costello toruje sobie drogę do centrum, pojawiając się w jego spektaklach regularnie, bodajże od „Apolonii” z 2009 roku. Z tej perspektywy spektakl „Elizabeth Costello. Siedem wykładów i pięć bajek z morałem” wydaje się apogeum relacji reżysera z porzuconym przez Coetzeego awatarem. Przegląda się w relacji Costello z noblistą jak w zwierciadle, zwłaszcza że tytułowa bohaterka występuje tu aż w sześciu różnych postaciach. Jak skończy się ta relacja, czy Krzysztof Warlikowski porzuci Costello, czy może ona jego, widzowie dowiedzą z tego przedstawienia, opromienionego awiniońskim blaskiem.

„Spektakl «Elizabeth Costello. Siedem wykładów i pięć bajek z morałem» to wspaniały pokaz umiejętności aktorów i aktorek Nowego Teatru, wykorzystujących różne style, dynamikę i rejestry emocjonalne – od intelektualnej, akademickiej szermierki słownej po niełatwe relacje rodzinne. To także ważna opowieść o starzeniu się i przemijaniu oraz o relacjach rodzinnych, w których wraz z wiekiem stajemy się coraz bardziej zależni od innych, co dotkliwie pozbawia nas podmiotowości”. (Marta Zdanowska, „Czas kultury”)