Galeria

Austerlitz

Reż. Krystian Lupa Valstybinis jaunimo teatras, Wilno, Litwa

Wydarzenia przedstawione w Austerlitz obejmują sześćdziesiąt lat – od roku 1939 do końca XX wieku. Gdy narracja się rozpoczyna, wszystkie już się dokonały. Sebald opisuje przypadkowe spotkania narratora i samotnego wędrowca Austerlitza, które mają miejsce w różnych miastach europejskich w przeciągu niemal trzech ostatnich dekad dwudziestego wieku. Gdy Austerlitz miał pięć lat, matka wysłała go pociągiem życia z Pragi do Londynu tuż przed tym, jak została deportowana do obozu koncentracyjnego w Terezinie. Jego ojciec zniknął bez śladu. Austerlitz otrzymał nowe nazwisko i został adoptowany w Walii, następnie studiował w Oksfordzie, a później zamieszkał w Londynie, gdzie pracował jako badacz architektury dziewiętnastowiecznej. Żył pozbawiony wspomnień z wczesnego dzieciństwa, aż pewnego dnia nagle wszystkie do niego powróciły, na stacji kolejowej w Liverpoolu, dokąd przyjechał pociągiem życia. Rozpoczął wówczas poszukiwania domu rodzinnego i rodziców. Jednak powrót Austerlitza do Pragi jeszcze nasilił jego poczucie odrzucenia, a sens życia odnalazł dopiero, poszukując śladów swoich rodziców.

Austerlitz w Narodowym Teatrze Młodzieżowym, na podstawie powieści W. G. Sebalda, w reżyserii polskiego reżysera Kristiana Lupy, to intensywna podróż wewnętrzna rozgrywająca się podczas sześciogodzinnego spektaklu. Wydarzenia przedstawione się w Austerlitz obejmują sześć dekad, od 1939 roku do końca XX wieku, a mają miejsce w Antwerpii, Walii, Oksfordzie, Londynie, Paryżu, Pradze, Terezinie i Mariańskich Łaźniach. Dzięki temu, że twórcy produkcji odwiedzili niektóre miejsca przedstawione w dziele jeszcze przed lockdownem, udało im się nadać całemu spektaklowi pewną specyficzną artystyczną dynamikę, przekształcając czas płynący na scenie w proces myślowy. W tym rozpadzie wspomnień doświadczenie spektaklu i doświadczenia publiczności przenikają się, nieoczekiwanie otwierając nowe znaczenia percepcji.

 

Austerlitz
W. G. Sebald

tłumaczenie: Rūta Jonynaitė (teksty W. G. Sebalda); Živilė Pipinytė (teksty K. Lupy)
autor adaptacji: Krystian Lupa

reżyseria: Krystian Lupa | scenografia: Krystian Lupa | kostiumy: Piotr Skiba | muzyka: Arturas Bumšteinas | reżyseria świateł: Krystian Lupa | projekcje wideo: Mikas Žukauskas | asystent reżysera: Tauras Čižas, Maksym Teteruk (Ukraina)

obsada:
Valentinas Masalskis – Sebald Autor
Sergejus Ivanovas – Austerlitz
Danutė Kuodytė – Nanny Vera
Viktorija Kuodytė – Marie de Verneuil
Jovita Jankelaitytė – Matka Agatha Austerlitzowa
Matas Ddirginčius – Ojciec Maximilian Aichenwald
Girius Liuga – Austerlitz jako dziecko

premiera: 23, 24 października 2020

prawa autorskie: The Wilie Agency (UK) Ltd. W. G. Sebald — tekst; fotografie Austerlitz i materiały wideo krajobrazów — Audronis Liuga; fragment filmu Projections of Life pochodzą ze zbiorów United States Holocaust Memorial Museum; fragment filmu Last Year At Marienbad Alain Resnais

producent: Valstybinis jaunimo teatras

 

recenzje:

Medytacja nad traumą Holokaustu

Austerlitz powinien obejrzeć każdy, kto zajmuje się procesami zachodzącymi w teatrze, gdyż spektakl ten jest rezultatem poszukiwania nowego języka teatru. Nie jest to nawet produkcja – to proces, który rozpoczął się w 1939 roku i do dziś się nie skończył. Nie możemy ocenić tego spektaklu jako »udanego« lub »nieudanego« – to wybitne wydarzenie artystyczne, a jego sugestywna siła unosiła się w powietrzu nawet w dniach jego premiery.

Przez cały czas trwania spektaklu widzimy, jak scenę zalewa wyobraźnia reżysera. Owe barwne wizualne repetycje tych, którzy widzieli już wcześniej przynajmniej jedno dzieło Lupy, przenoszą w atmosferę nostalgii, smutku i wspomnień, których doświadczyli przy okazji innych jego produkcji. Zupełnie jakby Lupa sam stawał się bohaterem przedstawienia i przenosił się wraz z nami w przeszłość. Tym razem, w Austerlitz, wszystkie te obrazy są jeszcze bliżej nas, tak by wywołać długotrwały efekt spektaklu, roziskrzając nasz wewnętrzny konflikt z samym sobą, gdy metafizyczne stany nieświadomości bohaterów nawiedzając naszą świadomość. Widz staje się kimś więcej, niż tylko obserwatorem spektaklu, staje się jego uczestnikiem. Bierzemy udział w procesie Austerlitz jako badacze, żywi świadkowie historii, jako zbawcy dusz zarówno ofiar, jak i katów.

Austerlitz jest dla Lupy szczególnie ważnym bohaterem, gdyż jego podróż w głąb siebie przepisuje wydarzenia na nowo. Reżyser tego nie ukrywa, dla niego palimpsest to sedno pracy twórczej. A jednak Lupa niczego tu nie wymazuje – to ludzki egotyzm musiał do tego czasu wymazać historię. Pisze na nowo wraz z bohaterami, odtwarza historię do takiego stopnia, do jakiego nasza świadomość jest w stanie ją zrozumieć. Dlatego właśnie nie widzimy najbardziej przerażających obrazów, gdyż wykraczają one poza naszą zdolność rozumienia. Proces ten wymaga teatru, który rozwija się pomiędzy myślą a dokonującą się w realnym czasie transformacją, której doświadczamy podczas spektaklu.

Największym sukcesem Austerlitz jest fakt, że w przeciwieństwie do innych produkcji obnaża on proces myślenia, który jednocześnie tworzy zupełnie nowy sposób oceniania sztuki. Lupa sugeruje, byśmy w nowy sposób pojęli i nadali sens filozofii sztuki. W Austerlitz sztuka teatru staje się założeniem filozoficznym, gdyż spektakl zanurza widza w procesie, jakby pozwalając mu »przymierzyć« strój bohaterów i dołączyć do nich w ich wyczerpującej podróży.

Daiva Šabasevičienė, Krantai

 

W oczach widza

Przeniesienie jego [Sebalda] spojrzenia i epickiego stylu narracji na scenę teatralną oznacza zabicie tradycyjnego teatru: odrzucenie mowy niezależnej i dramaturgii, stworzenie bohaterów, którzy się nie rozwijają, ale mają pewien rwący się rytm (on wczoraj i dziesięć lat temu), zespolenie tu i teraz z tam i kiedyś. Ponieważ jest to narracja, a nie dramat, nie opiera się na akcji, ale na refleksji. I jest to jedna z najciekawszych cech pracy reżyserskiej Krystiana Lupy: stworzył metodę adaptacji prozy na potrzeby teatru nie poprzez skupienie się na fabule, ale na esencji – narracji i stylu. Czyli na sztuce. Gdy śledzimy pobieżnie opisywaną epopeję rodzinną, przy jednym z odcinków następuje pauza, która przeistacza się dla jednego z bohaterów w tragedię, lecz po chwili podróż trwa dalej. Gdyż najważniejsza jest tu opowieść jako proces, jako przepływ, oraz narracja jako zjawisko samo w sobie.

Vaidas Jauniškis, menufaktura.lt

 

Holokaust z twarzą dziecka, który idzie tuż obok

Zauważam pewne podobieństwo pomiędzy strukturą Austerlitz Krystiana Lupy a Muzeum Żydowskim w Berlinie Daniela Liebeskinda. Dzieła te, choć innej natury, osiągają zamierzony efekt przy pomocy podobnych środków – żadne z nich nie próbuje wywrzeć wpływu emocjonalnego, żadne nie przykłada specjalnej wagi do zrelacjonowania typowych historii związanych ze pamięcią Holokaustu, oba odcinają się od jakiejkolwiek manipulacji obrazem czy opowieścią. Tworzą one dla naszych ciał atmosferę niemal pozbawioną jakichkolwiek bezpośrednich odniesień historycznych. Dokładnie dla naszych ciał: po to, by głos traumatycznej świadomości, jej oddech, mógł zostać duchowo i fizycznie zintegrowany w nas samych. W końcu współczesne dzieła sztuki dotyczące ludobójstwa całych narodów mogą mieć w sumie tylko jeden cel – uświadomienie pustki. Ponieważ podczas gdy inne pustki mogą zostać wypełnione, mogą zeskorupieć wraz z mijającymi latami i zarosnąć innymi ludami, ta pustka żyje tuż obok nas, idzie obok nas i wciąż milczy.

Dovilė Zavedskaitė, erslozinios.lt

 

KRYSTIAN LUPA to światowej sławy reżyser teatralny, scenograf, grafik, pisarz, autor scenariuszy teatralnych, adaptator, tłumacz, pedagog, autor opracowań muzycznych własnych przedstawień. Jest wybitną osobowością twórczą. Stworzył własny, niepowtarzalny język teatralny. Po studiach związał się z dwiema scenami: Teatrem im. Cypriana Kamila Norwida w Jeleniej Górze, gdzie z grupą młodych aktorów prowadził poszukiwania nowych form teatralnego wyrazu, i ze Starym Teatrem w Krakowie, który stał się miejscem, gdzie Lupa pracował najczęściej. Okres jeleniogórski to przede wszystkim spektakle autorskie, manifesty artystyczne: Przezroczysty pokój i Kolacja, oraz inscenizacje sztuk Stanisława Ignacego Witkiewicza. Przedstawienia te, nazwane przez reżysera „Teatrem Ujawnienia”, traktowały teatr jako jedną z możliwości poznania i przekroczenia granic ludzkiej osobowości. Następnie Lupa podjął temat problemów etycznych oraz zgłębiał sytuację duchową człowieka w okresie wielkiej przemiany kulturowej w takich spektaklach, jak Miasto snu Alfreda Kubina, Marzyciele Roberta Musila, Bracia Karamazow Fiodora Dostojewskiego, Malte albo tryptyk marnotrawnego syna Rainera Marii Rilkego, Kalkwerk i Auslöschung – Wymazywanie Thomasa Bernharda oraz dwie odsłony Lunatyków Hermanna Brocha. Kalkwerk rozpoczął przygodę Lupy z twórczością Bernharda – do tej pory powstało już dziesięć inscenizacji w całej Europie. Od premiery Bernhardowskiego Immanuela Kanta rozpoczęła się stała współpraca reżysera z Teatrem Polskim we Wrocławiu, od Powrotu Odysa Stanisława Wyspiańskiego natomiast z Teatrem Dramatycznym m.st. Warszawy. Po wielkim sukcesie osnutego na biografii Andy’ego Warhola spektaklu Factory 2 w twórczości reżysera rozpoczął się okres postdramatyczny, który reprezentują m.in. dyptyk Persona (Persona. Marilyn, poświęcona Marilyn Monroe, oraz Persona. Ciało Simone o Simone Weil) i Poczekalnia.0, napisana przez artystę na podstawie improwizacji zespołu aktorskiego. Jego najnowsze przedstawienia to m.in. Wycinka Holzfällen, Plac Bohaterów i Przed odejściem w stan spoczynku według Bernharda, Proces według Franza Kafki, Mo Fei na podstawie utworów Shi Tieshenga czy Capri – wyspa uciekinierów na podstawie tekstów Curzia Malapartego. Lupa sporo też reżyseruje poza granicami Polski – na Węgrzech, w Izraelu, Niemczech, Stanach Zjednoczonych, Austrii, Rosji, Hiszpanii, Szwajcarii, Chinach i na Litwie. Dla wielu przedstawicieli młodego pokolenia reżyserów Krystian Lupa to mistrz artystyczny i przywódca duchowy. Jest zdobywcą wielu prestiżowych nagród w Polsce i za granicą, w tym w roku 2009 teatralnego Oscara, czyli Europejskiej Nagrody Teatralnej.